پیشگامان ایرانخواهی (۳): مرور قانونهای اساسی اولیه ایران
دعوت به سفری در عمق تاریخ ایرانخواهی: قانون اساسی و آرزوی حکومتی قانونمند
آیا تا به حال به این فکر کردهاید که ریشههای قانونمداری در ایران مدرن از کجا سرچشمه میگیرند؟ اپیزود ۶۹ پادکست مدبویز، سومین قسمت از مجموعهی «پیشگامان ایرانخواهی»، شما را به سفری جذاب در دل تاریخ ایران میبرد؛ جایی که روشنفکران میهنپرست با قلم و اندیشهی خود، سنگ بنای نظم و قانون را در این سرزمین گذاشتند. این اپیزود، که بخشی از سریال متناوب «ایرانخواهی» است، به بررسی تلاشهای پیشگامان برای تدوین قانونهای اساسی اولیه ایران میپردازد. ساسان آقایی، نویسندهی این اپیزود، با اجرای مجتبی حصامی، شما را به کاوش در این فصل از تاریخ دعوت میکند. اگر به تاریخ، هویت ملی و ریشههای تجدد در ایران علاقهمندید، این اپیزود برای شماست!
چرا قانون اساسی؟ چرا مشروطه تنها آغاز راه بود؟
وقتی صحبت از قانون اساسی در ایران به میان میآید، ذهنها اغلب به جنبش مشروطه معطوف میشود. مشروطه، به عنوان نقطهی عطفی در تاریخ ایران، با هدف ایجاد عدالتخانه و تدوین قانون اساسی شکل گرفت. اما آیا این جنبش، آغاز ماجرا بود؟ خیر! ریشههای آرزوی قانونمداری و نوسازی ایران به سالها پیش از مشروطه بازمیگردد. در این اپیزود، ما فراتر از مشروطه میرویم و به بررسی تلاشهای روشنفکرانی میپردازیم که پیش از این جنبش، با الهام از میهندوستی و اندیشههای ترقیخواهانه، برای ایجاد نظم و قانون در ایران تلاش کردند.
در این قسمت، به سراغ متفکرانی چون یوسفخان مستشارالدوله، میرزا ملکمخان و ابوطالب بهبهانی میرویم که با آثارشان، از جمله رسالهی «یک کلمه»، «کتابچهی غیبی» و «منهاج الاعلی»، بذر قانونمداری را در خاک ایران کاشتند. این متفکران، که به حق شایستهی عنوان روشنفکر هستند، نه تنها به دنبال محدود کردن قدرت خودکامه بودند، بلکه رویای ایرانی مدرن و قانونمند را در سر داشتند. برخلاف چهرههای انیرانی چون جلال آلاحمد، احمد شاملو، ابراهیم گلستان، امیر نادری، بیژن جزنی و دیگر اوباش فرهنگی دهههای ۳۰ تا ۵۰ خورشیدی با برچسبهای جعلی روشنفکری شناخته شدند، این پیشگامان با عشق به ایران و آرمانهای والا، مسیر تاریخ را تغییر دادند.
سریال ایرانخواهی: روایتی متناوب از هویت و ترقی
مجموعهی «پیشگامان ایرانخواهی» بخشی از پروژهی بزرگتر پادکست مدبویز است که به صورت متناوب و در کنار دیگر اپیزودها منتشر میشود. این سریال، که طی یک سال و در فواصل زمانی مختلفی به فراخور حال پخش میشود، تلاش دارد تا گنجینهای از اندیشههای میهنپرستانه و ترقیخواهانهی ایرانیان را به گوش مخاطبان برساند. در دو قسمت پیشین این مجموعه، ما شما را با متفکرانی چون میرزا فتحعلی آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی آشنا کردیم که با آثارشان، پایههای فکری تجدد و ناسیونالیسم ایرانی را بنا نهادند. حالا در سومین گام، به سراغ قانونهای اساسی اولیهای میرویم که بیش از ۱۵۰ سال پیش، با قریحه و ذوق فردی روشنفکران، برای ساماندهی به امور مملکت نوشته شدند.
قانون اساسی: آرزوی نظم در دل آشوب
در این اپیزود، به بررسی قانونهای اساسی اولیهای میپردازیم که پیش از مشروطه و در دورهی قاجار نوشته شدند. این قوانین، که اغلب با الهام از اندیشههای ترقیخواهانه و تجربههای جهانی تدوین شدند، تلاشی بودند برای مهار قدرت خودکامه و ایجاد نظم در ادارهی کشور. از رسالهی «یک کلمه» یوسفخان مستشارالدوله که بر ضرورت قانونمداری تأکید داشت، تا «کتابچهی غیبی» میرزا ملکمخان که طرحی نو برای اصلاحات ارائه میداد، این آثار نشاندهندهی عمق تفکر و تعهد روشنفکران به آیندهی ایران بودند. همچنین، با استناد به آثاری چون «منهاج الاعلی» ابوطالب بهبهانی و نوشتههای فریدون آدمیت، به تحلیل این تلاشها میپردازیم و نشان میدهیم که چگونه این متفکران، حتی در دوران بحران، به دنبال ایجاد حکومتی قانونمند بودند.
نکتهی قابلتوجه این است که ۱۵۰ سال پس از این تلاشها، موضوع قانونمداری همچنان یکی از چالشهای اصلی ایران است. این اپیزود نه تنها به گذشته نگاهی عمیق دارد، بلکه با طرح پرسشهایی دربارهی امروز، شما را به تأمل در وضعیت کنونی ایران دعوت میکند. آیا آرزوی روشنفکران ایرانخواه برای حکومتی مبتنی بر قانون محقق شده است؟ پاسخ به این سؤال را در اپیزود ۶۹ خواهید یافت!
ادای احترام به قربانیان آتشسوزی سینما رکس آبادان
این اپیزود به یاد و خاطرهی قربانیان فاجعهی آتشسوزی سینما رکس آبادان در سال ۱۳۵۷ تقدیم شده است؛ کسانی که از نخستین قربانیان تغییرات آن سال بودند و جان خود را از دست دادند. این فاجعه، که در ۲۸ مرداد ۱۳۵۷ رخ داد، یکی از تاریکترین صفحات تاریخ معاصر ایران است. بیش از ۴۰۰ نفر از مردان، زنان و کودکانی که برای تماشای فیلم به سینما رکس آمده بودند، در آتشسوزی عمدی گرفتار شدند و جان باختند. این رویداد نه تنها یک تراژدی انسانی بود، بلکه نقطهی عطفی در مسیر رویدادهای سیاسی ایران به شمار میرود.
تقدیم این اپیزود به قربانیان سینما رکس، ادای احترامی است به همهی کسانی که در راه آرمانهای ایرانگرایانه و برای آزادی و آبادی این سرزمین جان خود را از دست دادند. این فاجعه یادآور این است که تلاش برای قانونمداری و حفظ حقوق انسانی، همواره با چالشها و هزینههای سنگینی همراه بوده است. در این اپیزود، با نگاهی به تلاشهای پیشگامان قانونمداری، به این پرسش میپردازیم که چگونه آرزوی حکومتی مبتنی بر قانون، در بزنگاههای تاریخی مورد آزمون قرار گرفته است.
چرا این اپیزود را نباید از دست بدهید؟
این اپیزود نه تنها یک درس تاریخ است، بلکه روایتی است از عزم و ارادهی ایرانیانی که در برابر سختیها، برای ساختن ایرانی بهتر مبارزه کردند. با شنیدن این اپیزود، شما با زوایای کمترشناختهشدهای از تاریخ ایران آشنا میشوید و درک عمیقتری از ریشههای تجدد و قانونمداری در این سرزمین به دست میآورید. منابع معتبری چون «تاریخ بیداری ایرانیان» ناظمالاسلام کرمانی، «اندیشهی ترقی و حکومت قانون در عصر سپهسالار» فریدون آدمیت، و «مشروطه ایرانی» ماشاالله آجودانی، پشتوانهی این روایت هستند و به آن عمق و اعتبار میبخشند.
علاوه بر این، روایتگری جذاب مجتبی حصامی و قلم توانمند ساسان آقایی، این اپیزود را به تجربهای شنیدنی و تأثیرگذار تبدیل کرده است. اگر به تاریخ ایران، اندیشههای ترقیخواهانه، یا داستانهایی از میهنپرستی علاقهمندید، این اپیزود شما را ناامید نخواهد کرد.
منابع الهامبخش این اپیزود
این اپیزود با تکیه بر منابع معتبر و غنی تاریخی تدوین شده است. از جملهی این منابع میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
• رسالهی «یک کلمه» یوسفخان مستشارالدوله، که بر ضرورت قانون به عنوان پایهی پیشرفت تأکید دارد.
• «کتابچهی غیبی» میرزا ملکمخان، طرحی برای اصلاحات ساختاری در ایران.
• «منهاج الاعلی» ابوطالب بهبهانی، رسالهای در باب قانون و نظم.
• «تاریخ بیداری ایرانیان» ناظمالاسلام کرمانی، روایتی جامع از جنبش مشروطه.
• آثار فریدون آدمیت، از جمله «اندیشهی ترقی و حکومت قانون در عصر سپهسالار» و «فکر آزادی و مقدمهی مشروطیت»، که تحلیلهای عمیقی از اندیشههای روشنفکران قاجار ارائه میدهند.
• «مشروطه ایرانی» ماشاالله آجودانی، که به بازتاب منازعات سیاسی در قانون اساسی مشروطه میپردازد.
• «تاملی در ایران: جلد دوم» جواد طباطبایی، که به تحلیل فلسفی تاریخ ایران میپردازد.
این منابع، همراه با دیگر آثاری چون «خاطرات حاج سیاح» و مقالات تاریخی، به این اپیزود عمق و غنای خاصی بخشیدهاند.
چه کسی اپیزود را نوشته است؟
ساسان آقایی، روزنامهنگار، نویسنده و تحلیلگر برجستهی ایرانی، با سالها تجربه در حوزهی روزنامهنگاری و تحلیل مسائل سیاسی و اجتماعی ایران، یکی از نامهای شناختهشده در رسانههای فارسیزبان است. واژهی «ایرانخواهی» را نخستین بار، ساسان آقایی به کار برد و آن را به دایرهی واژگانی جنبش ملیگرایی ایران افزود. او در این سلسله اپیزودها تلاش دارد تا توضیح بدهد که ایرانخواهی از نظر او چیست و چه ویژگیهایی دارد. آقایی با قلم تیز و نگاهی عمیق به تاریخ و فرهنگ ایران، در آثارش همواره به دنبال بازخوانی هویت ملی و ترویج اندیشههای میهنپرستانه بوده و در پادکست مدبویز با نگارش سریال «پیشگامان ایرانخواهی»، نشان داده که چگونه میتوان تاریخ را به زبانی جذاب و امروزی برای مخاطبان روایت کرد. او که در سالهای گذشته با چالشهای بسیاری در مسیر روزنامهنگاری مستقل مواجه بوده، همچنان با تعهد به حقیقت و میهن، به تولید محتواهای ارزشمند ادامه میدهد.
چه کسی آن را اجرا کرده است؟
مجتبی حصامی، گویندهی توانمند و خوشصدای پادکست مدبویز، با صدای گرم و روایتگری حرفهای خود، توانسته است قلب مخاطبان را تسخیر کند. او با تسلط بر فن بیان و توانایی در انتقال احساسات، داستانهای تاریخی و اجتماعی را به شکلی زنده و تأثیرگذار به گوش شنوندگان میرساند. حصامی در این اپیزود نیز با روایتگری بینقص خود، شما را به عمق تاریخ ایران میبرد و تجربهای شنیدنی خلق میکند.
دعوت به شنیدن اپیزود ۶۹
اگر میخواهید بدانید چگونه روشنفکران ایرانخواه با قلم و اندیشهی خود، پایههای قانونمداری را در ایران بنا کردند، اپیزود ۶۹ پادکست مدبویز را از دست ندهید. این اپیزود، نه تنها روایتی از گذشته است، بلکه دعوتی است به تأمل در آیندهی ایران. برای شنیدن این اپیزود و دیگر قسمتهای سریال «پیشگامان ایرانخواهی»، به پلتفرمهای پادکست مدبویز سر بزنید و همراه ما در این سفر تاریخی باشید!
۲۴ امرداد ۲۵۸۳ / ۱۴۰۳
گوینده: مجتبی حصامی
نویسنده: ساسان آقایی
یادبود این شماره: قهرمانان ۲۸ امرداد ۱۳۳۲
تقدیم شماره ۶۹ به: قربانیان آتشسوزی سینما رکس آبادان
منابعی که در نوشتن این اپیزود از اونها استفاده شده
1) رسالهی «یک کلمه» / یوسفخان مستشارالدوله
2) رسالهی «کتابچهی غیبی (دفتر تنظیمات)» / میرزا ملکمخان
3) کتاب «منهاج الاعلی؛ رسالهای در باب قانون» / ابوطالب بهبهانی
4) کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» / ناظمالسلام کرمانی
5) کتاب «اندیشهی ترقی و حکومت قانون در عصر سپهسالار» / فریدون آدمیت
6) کتاب «فکر آزادی و مقدمهی مشروطیت» / فریدون آدمیت
7) کتاب «مقالات تاریخی» / فریدون آدمیت
8) کتاب «افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشرنشده دوران قاجار / فریدون آدمیت، هما ناظق
9) کتاب «مجموعه آثار ملکمخان» / محمد محیط طباطبایی
10) کتاب «گزیدهی نامههاي رسمی میرزا ملکمخان ناظمالدوله» / به اهتمام علیاصغر حقدار
11) کتاب «تاملی در ایران: جلد دوم» / جواد طباطبایی
12) کتاب « مشروطه ایرانی» / ماشاالله آجودانی
13) کتاب «خاطرات حاج سیاح؛ دورهی خوف و وحشت» / به کوشش حمید سیاح
14) مقالهی «قانون حکومت ایران (سومین قانون اساسی عصر ناصری)» / غلامحسین زرگرینژاد
15) مقالهی «مشروطیت و خیر عمومی (بازتاب منازعات سیاسی در قانون اساسی مشروطه)» / رضا تاران
دیگر منابعی که در نوشتن سریال «پیشگامان ایرانخواهی» مورد استفاده بوده است
1) کتاب «اندیشههای میرزا فتحعلی آخوندزاده» / فریدون آدمیت
2) کتاب «اندیشههای میرزا آقاخان کرمانی» / فریدون آدمیت
3) کتاب «تاریخ مشروطه ایران» / احمد کسروی
4) کتاب «تاریخ ایران مدرن» / عباس امانت
5) کتاب «میرزا ملکمخان» / اسماعیل رائین
6) کتاب «تجدد و تجددستیزی در ایران» / عباس میلانی
7) کتاب «پیشتازان آزادی و تجدد و اصلاحات ایران» / حسین جودت
8) کتاب «ایرانیان و اندیشهی تجدد» / جمشید بهنام
9) کتاب «اندیشه تجدید و ترقی در عصر بحران» / نصرالله صالحی
10) کتاب «جامعهشناسی نخبهکشی» / علی رضاقلی
11) جزوه «احوالات و دستخطهای عباس میرزا قاجار، نایبالسلطنه» / ابوالقاسم لاچینی
12) جزوه «عباس میرزا قاجار» / مثطفی موسی طبری
13) جزوه «قائممقامنامه» / محمد رسول دریاگشت
14) رساله «سرنوشت ایران: زندگانی سیاسی و ادبی قائممقام فراهانی / میرحسین یکرنگیان
15) کتاب «از ماست که برماست» / هما ناطق
16) کتاب «مقالات فلسفی میرزا فتحعلی آخوندزاده / به ویراست ح – صدیق
17) رساله «مکتوبات» / فتحعلی آخوندزاده
18) رساله «مقالات» / فتحعلی آخوندزاده
19) دوره مجلد روزنامهی «قانون» / نشریه ملکمخان
20) دوره کامل نشریهی «صور اسرافیل» / نشر تاریخ ایران
21) نامههای تبعید از میرزا آقاخان کرمانی / به کوشش هما ناطق و محمد فیروز
22) مقاله «پورخاقان و اندیشه بازیابی تاریخ ملی ایران/جلال الدین میرزا و نامه خسروان» / عباس امانت
23) مقاله «روایت و فراروایت تاریخی در اندیشه ی جلالالدینمیرزا قاجار» / حسین آبادیان
24) مقاله «نخبگان عصر مشروطه و صورتبندی گفتمان ناسیونالیسم در ایران» / علیرضا ازغندی و آرش صادقیزیدی
25) مقاله «شالودهشکنی گفتمان موج اول روشنفکري در ایران: میرزا ملکمخان، آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی» / علیرضا آقاحسینی و آسیه مهدیپور
آهنگهایی که در این اپیزود استفاده شدند
۱) تصنیف «بیات اصفهان» با صدای زری خانم و تار آرشاکخان
۲) قطعهی فولکور ترکی با نام «در راه اوسکودارا»
۳) آوازخوانی دشتی به همراه نی از کوروش اسدپور
۴) سرود سلطنتی پادشاهی فرانسه با نام «زندهباد هانری چهارم»
۵) تصنیف «رشته مهر» با صدای ایرج بسطامی
۶) دیالوگی از فیلم «ناصرالدینشاه، آکتور سینما»
۷) قطعهای به نوازندگی همایون خرم
