چگونه چند هزار سال تاریخ در دستان فردوسی بزرگ آرام گرفت؟
سنت تاریخنویسی ایرانیان (قسمت دوم)
آیا تا به حال به این فکر کردهاید که چگونه داستان ایران، با تمام فراز و نشیبهایش، از دل قرنها و سلسلهها به ما رسیده است؟ چگونه یک ملت توانست تاریخ، هویت و فرهنگ خود را در برابر طوفانهای زمان حفظ کند؟ پاسخ این پرسشها در سنتی نهفته است که ریشههایش به هزاران سال پیش بازمیگردد: سنت تاریخنویسی ایرانیان. در اپیزود شصت و هشتم پادکست مدبویز، که به قلم ساسان آقایی نوشته شده و با صدای مجتبی حصامی روایت میشود، به پایانبندی مجموعهی دوقسمتی دربارهی این سنت شگفتانگیز میپردازیم. این اپیزود، که بخش زیادی از آن در روز هفتم امرداد در جشن امردادگان مدبویز بهصورت اجرای زنده در حضور مخاطبان ضبط شده، با حال و هوای ویژهی این رویداد تقدیم شما میشود. این اپیزود همچنین به محمد تقی برخوردار، شخصیت برجستهی اقتصادی ایران در دهههای ۳۰ تا ۵۰ و چهرهی درخشان بورژوازی گلی ایران، تقدیم شده است. همراه ما باشید تا سفری به عمق تاریخ ایران داشته باشیم و ببینیم چگونه نیاکان ما با رنج و تلاش، داستان ایرانشهر را به دست حکیم ابوالقاسم فردوسی رساندند تا شاهنامه، بزرگترین سند هویت ایرانی، خلق شود.
شاهنامه: حماسه یا تاریخ؟
در روزگار ما، شاهنامهی فردوسی بیشتر بهعنوان یک اثر حماسی شناخته میشود، اما ارزش آن بهعنوان یک منبع تاریخی اغلب نادیده گرفته شده است. شاهنامه نه تنها منظومهای ادبی است، بلکه سندی بینظیر از تاریخ گمشدهی ایران باستان، از دودمانهای اسطورهای تا سلسلههای تاریخی، به شمار میرود. این اثر عظیم، نتیجهی قرنها تلاش ایرانیان برای حفظ روایات تاریخی و انتقال آنها به نسلهای بعدی است. در اپیزود پیشین (شصت و هفتم)، به ریشههای سنت تاریخنویسی ایرانیان پرداختیم و داستان حماسی «یادگار زریران» را بررسی کردیم که چگونه از دوران ساسانی به شاهنامه راه یافت. حالا در این اپیزود، به سراغ نیای شاهنامه میرویم: خداینامه، متنی که گنجینهای از تاریخ و اسطورههای ایرانی را در خود جای داده و پلی میان گذشته و شاهنامهی فردوسی است.
خداینامه: ریشههای تاریخنویسی ایرانی
خداینامهها، بهعنوان یکی از مهمترین منابع تاریخنویسی ایرانی، روایاتی هستند که از دودمانهای اسطورهای مانند کیانیان تا سلسلههای تاریخی چون هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان را در بر میگیرند. این متون، که در دوران ساسانی تدوین شدند، نه تنها تاریخ پادشاهان و رویدادهای مهم را ثبت کردند، بلکه جهانبینی، فرهنگ و هویت ایرانی را نیز حفظ نمودند. خداینامهها نسل به نسل، از پادشاهی به پادشاه دیگر، و از سلسلهای به سلسلهی دیگر منتقل شدند تا سرانجام پس از فروپاشی ایرانشهر در پی حملهی تازیان، به دست حکیم توس برسند.
فردوسی با تکیه بر این متون و روایات شفاهی، شاهنامه را خلق کرد؛ اثری که نه تنها حماسهای ادبی، بلکه سندی برای تداوم تاریخی ایران و نامیرایی آن است. در این اپیزود، ما ردپای خداینامهها را دنبال میکنیم و نشان میدهیم که چگونه این متون، با رنج و مرارت نیاکان ما، از گزند زمان جان سالم به در بردند تا داستان ایرانشهر به ما برسد.
بندهش و پیوند تاریخ و اسطوره
یکی از منابع کلیدی که در این اپیزود به آن پرداختهایم، کتاب پهلوی «بندهش» است که به تصحیح مهرداد بهار منتشر شده است. «بندهش» (به معنای بنیاد یا آفرینش) متنی است که به شرح آفرینش جهان، اسطورههای زرتشتی و تاریخ ایران باستان میپردازد. این کتاب نه تنها یک منبع دینی و کیهانشناختی است، بلکه بخشی از سنت تاریخنویسی ایرانیان را نیز به نمایش میگذارد. «بندهش» با روایتهایی از پادشاهان کیانی و رویدادهای تاریخی، پیوند عمیقی میان اسطوره و تاریخ برقرار میکند و نشان میدهد که چگونه ایرانیان تاریخ خود را با مفاهیم دینی و فلسفی در هم آمیختند. این متن، بهعنوان یکی از منابع الهامبخش خداینامهها، نقش مهمی در شکلگیری روایات شاهنامه ایفا کرده است.
نقش گوسانها و قصهپردازی در حفظ تاریخ
یکی از جنبههای جذاب این اپیزود، بررسی نقش گوسانها (خنیاگران و قصهگویان پارسی) در انتقال روایات تاریخی و حماسی است. همانطور که در مقالهی «سنت قصهپردازی و موقعیت گوسانها در نقل روایات پهلوانی» نوشتهی محمدرضا راشد محصل آمده، گوسانها نقشی کلیدی در حفظ و انتقال داستانهای اسطورهای و تاریخی داشتند. این خنیاگران، با نواختن موسیقی و روایت داستانها، روایات پهلوانی و تاریخی را از نسلی به نسل دیگر منتقل میکردند. این سنت شفاهی، همراه با متون مکتوب مانند خداینامهها، تضمین کرد که داستان ایرانشهر حتی در دوران بحران و فروپاشی نیز زنده بماند.
محمد تقی برخوردار: چهرهی درخشان بورژوازی ملی ایران
این اپیزود به محمد تقی برخوردار، یکی از برجستهترین کارآفرینان و صنعتگران ایرانی دهههای ۳۰ تا ۵۰ خورشیدی، تقدیم شده است. برخوردار، که به «پدر صنایع خانگی ایران» شهرت دارد، با تأسیس بیش از ۱۵ شرکت و گروه صنعتی، از جمله پارس الکتریک و قوه پارس، نقشی کلیدی در مدرنسازی زندگی ایرانیان ایفا کرد. او که در سال ۱۳۰۳ در یزد متولد شد، از خانوادهای تاجر و با پیشینهی مذهبی برخاست و تجارت را از کودکی در تجارتخانهی پدرش آموخت. در دههی ۴۰، با تشویق تکنوکراتهایی مانند رضا نیازمند و علینقی عالیخانی، از تجارت به صنعت روی آورد و کارخانههایی برای تولید باتری، تلویزیون، و لوازم خانگی تأسیس کرد که سبک زندگی طبقهی متوسط رو به رشد ایران را دگرگون نمود.
برخوردار با نوآوری و همکاری با شرکتهای بینالمللی مانند توشیبا، محصولاتی با کیفیت بالا تولید کرد که تا سال ۱۳۵۶ بین ۵۰ تا ۸۰ درصد آنها ساخت داخل بودند. او همچنین در کشاورزی، با تأسیس شرکت کشت و صنعت جیرفت، و در نساجی، با راهاندازی شرکت فرش پارس، فعالیت داشت. با این حال، پس از انقلاب ۱۳۵۷، اموال او مصادره شد و بسیاری از صنایع سودآور او به بنیاد مستضعفان واگذار شدند، که بعدها زیانده شدند. برخوردار تا پایان عمر برای بازپسگیری اموالش تلاش کرد، اما تنها بخش کوچکی از آنها به او بازگردانده شد.
داستان محمد تقی برخوردار، که عباس میلانی او را از نسل کارآفرینان بازاری میداند که سرمایهی خود را به صنعت بردند، نمادی از تلاش برای پیشرفت و مدرنیته در ایران است. او با ایجاد فرصتهای شغلی برای هزاران نفر و تغییر سبک زندگی ایرانیان، بخشی از تاریخ اقتصادی ایران را رقم زد. این اپیزود، با تقدیم به او، ادای دینی است به کسانی که در کنار حفظ تاریخ فرهنگی، برای توسعهی اقتصادی ایران کوشیدند.
منابع تاریخی و ادبی: گنجینهای از گذشته
برای بازسازی این روایت عظیم، ما به منابع معتبر و کهن متعددی تکیه کردهایم که هر کدام بخشی از پازل تاریخ ایران را تکمیل میکنند:
شاهنامهی فردوسی (با تصحیح جلال خالقیمطلق): این اثر، هم حماسهای ادبی است و هم منبعی غنی برای شناخت تاریخ و اسطورههای ایرانی.
یادگار زریران (ترجمهی ژاله آموزگار): روایتی حماسی از دلاوریهای زریر که از دوران ساسانی به شاهنامه راه یافت.
کتاب پهلوی دینکرد (به کوشش فریدون فضیلت): اطلاعات ارزشمندی دربارهی جهانبینی و تاریخنگاری ساسانیان ارائه میدهد.
بندهش (به تصحیح مهرداد بهار): شرحی از آفرینش جهان و تاریخ ایران باستان که پیوند تاریخ و اسطوره را نشان میدهد.
اوستا (پژوهش جلیل دوستخواه): متون اوستایی، بهویژه بخشهای تاریخی و حماسی، ریشههای تاریخنویسی ایرانی را روشن میکنند.
کارنامگ اردشیر بابکان (ترجمهی قاسم هاشمینژاد): روایتی از زندگی اردشیر، بنیانگذار سلسلهی ساسانی.
حماسهی ملی ایرانیان (تئودور نولدکه، ترجمهی بزرگ علوی): تحلیلی عمیق از حماسههای ایرانی و پیوندشان با تاریخ.
تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام (احمد تفضلی): بررسی سنتهای ادبی و تاریخی پیش از اسلام و نقش آنها در هویت ایرانی.
از شاهنامه تا خداینامه (جلال خالقیمطلق): پژوهشی دربارهی پیوند خداینامهها و شاهنامه.
سنت قصهپردازی و موقعیت گوسانها (محمدرضا راشد محصل): بررسی نقش گوسانها در انتقال روایات پهلوانی.
همچنین آثاری مانند «زند و هومن یسن» (ترجمهی صادق هدایت) به ما کمک کردهاند تا این سنت را عمیقتر بشناسیم.
چرا باید این اپیزود را بشنوید؟
اپیزود شصت و هشتم پادکست مدبویز، که با انرژی و حال و هوای اجرای زنده در جشن امردادگان ضبط شده، دعوتی است به بازخوانی هویت ایرانی از دریچهی تاریخ و حماسه. این اپیزود شما را به دل خداینامهها و شاهنامه میبرد و داستان رنج و تلاش نیاکان ما را برای حفظ تاریخ ایران روایت میکند. تقدیم این اپیزود به محمد تقی برخوردار، نمادی از تلاش برای پیشرفت اقتصادی ایران، آن را به تجربهای منحصربهفرد تبدیل کرده است. اگر به تاریخ ایران، اسطورههای ملی، یا ریشههای هویتی خود علاقهمند هستید، این اپیزود برای شماست. با صدای مجتبی حصامی و قلم ساسان آقایی، این روایت نه تنها اطلاعات تاریخی غنی ارائه میدهد، بلکه شما را به تأمل در هویت و فرهنگ ایرانی دعوت میکند.
اپیزود را چه کسی نوشته است؟
ساسان آقایی، روزنامهنگار، نویسنده و تحلیلگر مسائل سیاسی و بینالمللی، این اپیزود را نوشته است. او با سالها تجربه در روزنامهنگاری و تحلیل تاریخی، آثاری خلق کرده که هم عمیق و هم جذاب هستند. آقایی در پادکست مدبویز با تکیه بر منابع معتبر، روایتهایی ارائه میدهد که تاریخ را به زبانی امروزی و گیرا بازگو میکنند. مقالات او در نشریات معتبر داخلی و خارجی منتشر شده و نگاهی موشکافانه به تاریخ و هویت ایرانی دارد. آقایی با توانایی منحصربهفرد خود در پیوند دادن گذشته و حال، مخاطبان را به سفری عمیق در تاریخ ایران دعوت میکند.
دربارهی گوینده: مجتبی حصامی
مجتبی حصامی، گویندهی خوشصدای پادکست مدبویز، با صدایی گرم و تسلط بر فن بیان، روایتهای تاریخی را به تجربهای زنده و ملموس تبدیل میکند. او با هماهنگی با محتوای عمیق نوشتههای ساسان آقایی، داستانهایی خلق میکند که شنونده را به دل تاریخ میبرند و تجربهای بهیادماندنی ارائه میدهند.
دعوت به شنیدن
اگر میخواهید بدانید چگونه چند هزار سال تاریخ ایران در دستان فردوسی بزرگ آرام گرفت، اپیزود شصت و هشتم پادکست مدبویز را از دست ندهید. از خداینامهها تا شاهنامه، و از تلاشهای محمد تقی برخوردار برای مدرنسازی ایران تا حفظ هویت فرهنگی، این اپیزود دریچهای است به گذشتهی پرشکوه ایران. همراه ما باشید تا این داستان را با هم کشف کنیم.
🗂 ۱۰ امرداد ۲۵۸۳ / ۱۴۰۳
🎙 گوینده: مجتبی حصامی
✍🏼 نویسنده: ساسان آقایی
🎼 موسیقی: گروه ساناسپات
🏷 یادبود این شماره: مرگ صدیقه دولتآبادی
🔖 تقدیم شماره ۶۸ به: زندهیاد محمدتقی برخوردار
منابعی که در نوشتن این اپیزود از اونها استفاده شده
۱) کتاب «یادگار زریران» / یا ترجمهی ژاله آموزگار
۲) شاهنامهی فردوسی / با تصحیح جلال خالقیمطلق
۳) کتاب پهلوی «دینکرد» / به کوشش فریدون فضیلت
۴) کتاب پهلوی «بندهش» / به تصحیح مهرداد بهار
۵) نسخههایی از اوستا / پژوهشی از جلیل دوستخواه
۶) کتاب پهلوی « زند و هومن یسن» / صادق هدایت
۷) کتاب پهلوی «کارنامگ اردشیر بابکان» / قاسم هاشمینژاد
۸) کتاب «حماسهی ملی ایرانیان» / تئودور نولدکه با ترجمه بزرگ علوی
۹) کتاب «تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام / احمد تفضلی
۱۰) کتاب «دانشنامهی کاشان: آریاییان، مردم کاشی، اَمَرد، پارس و دیگر ایرانیان
۱۱) کتاب « فردوسی و شاهنامه او» / مجموعه مقالات تفیزاده
۱۲) کتاب «تاریخ ادبیات در ایران / ذبیحالله صفا
۱۳) پژوهش«از شاهنامه تا خداینامه» / جلال خالقیمطلق
۱۴) مقالهی «سنت قصهپردازی و موقعیت گوسانها در نقل روایات پهلوانی» / محمدرضا راشد محصل
۱۵) مقالهی «درآمدی بر اندیشه دینی ایرانیان باستان» / پروین رنجبر، زهرا حامدي، علی رسولی
۱۶) مقالهی «بررسی تطبیقی آموزهها و کارکردهای اجتماعی و سیاسی دو آیین مهر و زرتشت» / محمدرضا باوندپور، محمدکریم یوسفجمالی، ناصر جدیدی، شکوهالسادات اعرابی هاشمی
۱۷) مقالهی «بازشناسی خداینامه به روایت ابنمقَفع» / رقیه شیبانیفر
* آهنگهایی که در این اپیزود استفاده شدند
۱ و ۲ و ۳ و ۴ و ۷) اجرای زنده گروه «ساناسپات» در جشن امردادگان مدبویز
۵) قطعهی «مقدمهی ستایش» از گروه هفتخان
۶) آهنگی با صدای «مرتضی کبیریان» برای بزرگداشت فردوسی
