سفری به منابع پهلوی، حماسهی زریر در یادگار زریران و جهانبینی بندهش
سنت تاریخنویسی ایرانیان (قسمت اول)
آیا تا به حال از خود پرسیدهاید که چگونه تاریخ ایران، با وجود قرنها فراز و نشیب، جنگها، شکستها و دگرگونیها، همچنان زنده و پابرجاست؟ پاسخ در سنتی نهفته است که ریشههایش به هزاران سال پیش بازمیگردد: سنت تاریخنویسی ایرانیان. در اپیزود شصت و هفتم پادکست مدبویز، که به قلم ساسان آقایی نوشته شده و با صدای مجتبی حصامی روایت میشود، به بخش اول از مجموعهی دوقسمتی این سنت شگفتانگیز میپردازیم. در این اپیزود، به منابع پهلوی مانند کتاب ارزشمند «بندهش» و حماسهی «یادگار زریران» نگاهی عمیق میاندازیم؛ داستان جانفشانی گزیدهسواری ایرانی رسیدیم: «زریر دلاور»، او که بر ترگ اسپ نشست و به هر شمشیر، ۲۰ تن از دشمن را چون برگ بر زمین ریخت… همراه ما باشید تا سفری به قلب تاریخ و هویت ایرانی داشته باشیم و ببینیم چگونه ایرانیان با قلم، اراده و حکمت، داستان تمدن خود را جاودانه کردند.
چرا سنت تاریخنویسی ایرانیان اهمیت دارد؟
سنت تاریخنویسی ایرانیان چیزی فراتر از مجموعهای از اسناد و روایات است؛ این سنت، ستون فقرات هویت ایرانی و چسبی است که تمدن ایرانشهر را از گزند فراموشی و انحطاط حفظ کرده است. شاهنامهی حکیم ابوالقاسم فردوسی، که بسیاری از ما آن را بهعنوان اوج ادبیات حماسی ایران میشناسیم، تنها بخشی از این جریان عظیم است. این اثر سترگ، نه آغاز بود و نه پایان؛ بلکه حلقهای از زنجیرهای است که قرنها پیش از فردوسی آغاز شد و توسط هزاران نفر با نگارش متون تاریخی، دینی و حماسی تداوم یافت. این تلاشها، داستان ایران را از گزند زمان حفظ کردند و به ما یادآوری میکنند که هویت ایرانی چگونه در گذر قرنها شکل گرفته و بازسازی شده است.
در اپیزود شصت و هفتم پادکست مدبویز، ما به پرسشهای بنیادین پاسخ میدهیم: تاریخنویسی ایرانی از کجا آغاز شد؟ چه کسانی اولین گامها را برای ثبت تاریخ این سرزمین برداشتند؟ و چگونه این سنت در گذر زمان تکامل یافت؟ برای یافتن پاسخ، به سراغ متون کهن پهلوی، اوستا و اسناد ساسانی میرویم که هرکدام مانند گنجینهای، بخشی از داستان ایران را در خود نگه داشتهاند.
کاوش در منابع پهلوی: یادگار زریران
یکی از محورهای اصلی این اپیزود، بررسی حماسهی «یادگار زریران» است؛ متنی پهلوی که داستان دلاوریهای زریر، پهلوان اسطورهای ایرانی، را روایت میکند. این حماسه نه تنها روایتی از شجاعت و فداکاری است، بلکه سندی ارزشمند از سنت تاریخنویسی در دورهی ساسانی به شمار میرود. «یادگار زریران»، که با ترجمهی ژاله آموزگار در دسترس است، یکی از اندک متون پهلوی است که از ویرانیهای تاریخی جان سالم به در برده است. این متن، که ریشه در دوران ساسانی دارد، نشاندهندهی تلاش ایرانیان برای حفظ روایات حماسی و تاریخی خود است. داستان زریر، که بعدها در شاهنامهی فردوسی نیز بازتاب یافت، پیوند عمیقی میان اسطوره، تاریخ و هویت ایرانی را به نمایش میگذارد.
بندهش: نگاهی به جهانبینی و تاریخ ایران باستان
یکی از بخشهای ویژهی این اپیزود، کاوش در کتاب پهلوی «بندهش» است که به تصحیح مهرداد بهار منتشر شده است. «بندهش» (به معنای بنیاد یا آفرینش) متنی است که به شرح آفرینش جهان، اسطورههای زرتشتی و تاریخ ایران باستان میپردازد. این کتاب نه تنها یک منبع دینی و کیهانشناختی است، بلکه سندی ارزشمند از سنت تاریخنویسی ایرانیان به شمار میرود.
در «بندهش»، روایتی منظم از چگونگی خلقت جهان، نقش اهورامزدا و اهریمن، و همچنین سرگذشت اقوام و پادشاهان ایرانی ارائه شده است. این متن، که در دورهی ساسانی تدوین شد، نشاندهندهی تلاش ایرانیان برای پیوند دادن تاریخ خود با مفاهیم دینی و فلسفی است. از پادشاهان کیانی گرفته تا رویدادهای تاریخی، «بندهش» تصویری جامع از جهانبینی ایرانیان باستان ارائه میدهد و به ما کمک میکند تا ریشههای هویت ایرانی را بهتر درک کنیم. در این اپیزود، به بخشهایی از «بندهش» پرداختهایم که چگونه این متن، تاریخ و اسطوره را در هم میآمیزد و بهعنوان یکی از ستونهای سنت تاریخنویسی ایرانی عمل میکند.
منابع تاریخی و ادبی: گنجینهای از گذشته
برای ارائهی تصویری کامل از سنت تاریخنویسی ایرانیان، در این اپیزود به منابع معتبر و کهن متعددی تکیه کردهایم که هر کدام بخشی از پازل تاریخ ایران را تکمیل میکنند:
شاهنامهی فردوسی (با تصحیح جلال خالقیمطلق): این اثر، هم حماسهای ادبی است و هم منبعی غنی برای شناخت تاریخ و اسطورههای ایرانی.
کتاب پهلوی دینکرد (به کوشش فریدون فضیلت): اطلاعات ارزشمندی دربارهی جهانبینی و تاریخنگاری ساسانیان ارائه میدهد.
بندهش (به تصحیح مهرداد بهار): شرحی از آفرینش جهان و تاریخ ایران باستان که پیوند تاریخ و اسطوره را نشان میدهد.
اوستا (پژوهش جلیل دوستخواه): متون اوستایی، بهویژه بخشهای تاریخی و حماسی، ریشههای تاریخنویسی ایرانی را روشن میکنند.
کارنامگ اردشیر بابکان (ترجمهی قاسم هاشمینژاد): روایتی از زندگی اردشیر، بنیانگذار سلسلهی ساسانی، و نمونهای از تاریخنگاری رسمی.
حماسهی ملی ایرانیان (تئودور نولدکه، ترجمهی بزرگ علوی): تحلیلی عمیق از حماسههای ایرانی و پیوندشان با تاریخ.
تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام (احمد تفضلی): بررسی سنتهای ادبی و تاریخی پیش از اسلام و نقش آنها در هویت ایرانی.
همچنین آثاری مانند «زند و هومن یسن» (ترجمهی صادق هدایت)، «دانشنامهی کاشان» و «از شاهنامه تا خداینامه» (جلال خالقیمطلق) به ما کمک کردهاند تا درک عمیقتری از این سنت داشته باشیم.
چرا باید این اپیزود را بشنوید؟
اپیزود شصت و هفتم پادکست مدبویز، دعوتی است به بازخوانی هویت ایرانی از دریچهی تاریخ و حماسه. این اپیزود شما را به دل متون کهن پهلوی، از «یادگار زریران» تا «بندهش»، میبرد و داستانهایی را روایت میکند که قرنها پیش با قلم و خون نوشته شدهاند. اگر به تاریخ ایران، اسطورههای ملی، یا ریشههای هویتی خود علاقهمند هستید، این اپیزود برای شماست. به قلم ساسان آقایی و صدای مجتبی حصامی، این روایت نه تنها اطلاعات تاریخی غنی ارائه میدهد، بلکه شما را به تأمل در هویت و فرهنگ ایرانی دعوت میکند.
دربارهی نویسنده: ساسان آقایی
ساسان آقایی، روزنامهنگار، نویسنده و تحلیلگر مسائل سیاسی ایران است. او با سالها تجربه در روزنامهنگاری و تحلیل تاریخی، آثاری خلق کرده که هم عمیق و هم جذاب هستند. آقایی در پادکست مدبویز با تکیه بر منابع معتبر، روایتهایی ارائه میدهد که تاریخ را به زبانی امروزی و گیرا بازگو میکند. مقالات او در نشریات معتبر داخلی و خارجی منتشر شده و نگاهی موشکافانه به تاریخ و هویت ایرانی دارد.
دربارهی گوینده: مجتبی حصامی
مجتبی حصامی، گویندهی خوشصدای پادکست مدبویز، با صدایی گرم و تسلط بر فن بیان، روایتهای تاریخی را به تجربهای زنده و ملموس تبدیل میکند. او با هماهنگی با محتوای عمیق نوشتههای ساسان آقایی، داستانهایی خلق میکند که شنونده را به دل تاریخ میبرند.
دعوت به شنیدن
اگر میخواهید بدانید چگونه ایرانیان با قلم و حکمت، تاریخ و هویت خود را جاودانه کردند، اپیزود شصت و هفتم پادکست مدبویز را از دست ندهید. از حماسهی زریر دلاور تا جهانبینی «بندهش»، این اپیزود دریچهای است به گذشتهی پرشکوه ایران. همراه ما باشید تا این داستان را با هم کشف کنیم.
🗂 ۱۳ تیر ۲۵۸۳ / ۱۴۰۳
🎙 گوینده: مجتبی حصامی
✍🏼 نویسنده: ساسان آقایی
🏷 یادبود این شماره: مرگ کیخسرو شاهرخ، ریاست انجمن زرتشتیان تهران
🔖 تقدیم شماره ۶۷ به: زندهیاد جهانشاه درخشانی
منابعی که در نوشتن این اپیزود از اونها استفاده شده
۱) کتاب «یادگار زریران» / یا ترجمهی ژاله آموزگار
۲) شاهنامهی فردوسی / با تصحیح جلال خالقیمطلق
۳) کتاب پهلوی «دینکرد» / به کوشش فریدون فضیلت
۴) کتاب پهلوی «بندهش» / به تصحیح مهرداد بهار
۵) نسخههایی از اوستا / پژوهشی از جلیل دوستخواه
۶) کتاب پهلوی « زند و هومن یسن» / صادق هدایت
۷) کتاب پهلوی «کارنامگ اردشیر بابکان» / قاسم هاشمینژاد
۸) کتاب «حماسهی ملی ایرانیان» / تئودور نولدکه با ترجمه بزرگ علوی
۹) کتاب «تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام / احمد تفضلی
۱۰) کتاب «دانشنامهی کاشان: آریاییان، مردم کاشی، اَمَرد، پارس و دیگر ایرانیان
۱۱) کتاب « فردوسی و شاهنامه او» / مجموعه مقالات تفیزاده
۱۲) کتاب «تاریخ ادبیات در ایران / ذبیحالله صفا
۱۳)پژوهش«از شاهنامه تا خداینامه» / جلال خالقیمطلق
آهنگهایی که در این اپیزود داستفاده شدند
۱) موسیقی تیتراژ سریال «سربداران»، ساختهی فرهاد فخرالدینی
۲) دوتارنوازی خراسانی با نوازندگی محسن کریمی و سهیل معصومی اجرا شدهاست.
۳) تکنوازی به سبک دسشتانی با هنرمندی محمد موسوی
۴) تصنیف «ایران زمین» با صدای علیرضا قربانی
۵) تکنوازی کمانچه به هنرمندی خلیل علینژاد، مخموری و صبوحی
6) کله گی (ساربانی)-محمدرضا درویشی
