سفری هولناک به سرکوب پنهان در رژیمهای توتالیتر و نوتوتالیتر
تا به حال به این فکر کردهاید که یک رژیم چگونه میتواند بدون ریختن یک قطره خون، ذهن و روح انسانها را به تسخیر درآورد؟ در اپیزود ۷۲ پادکست مدبویز، به قلم ژرفاندیش ساسان آقایی و با روایت تأثیرگذار مجتبی حصامی، شما را به سفری نفسگیر و تکاندهنده به قلب تاریک رژیمهای توتالیتر و نوتوتالیتر قرن بیستم دعوت میکنیم. از شوروی استالین، آلمان شرقی، و رومانی چائوشسکو تا چکسلواکی و چین مائو، این اپیزود پرده از روشهای پنهان و بیرحمانهای برمیدارد که این رژیمها برای سرکوب خاموش مخالفان و حتی شهروندان عادی به کار میبردند. اگر اپیزود ۷۱ شما را با مکانیزمهای شستوشوی مغزی و تسخیر ذهن در نظامهای بسته شوکه کرد، این بار با تکیه بر دیدگاههای عمیق هانا آرنت، فیلسوف شهیر آزادی، و تکنیکهای مخوفی مانند زِرزِتسونگ (تجزیه روانی)، به اعماق این جنایات روانی نفوذ میکنیم. آمادهاید حقیقتهای پنهان توتالیتاریسم را کشف کنید؟ هدفونتان را بردارید و با مدبویز به این سفر ترسناک اما ضروری بپیوندید!
هانا آرنت و «مخالف عینی»: وقتی همه دشمناند
هانا آرنت در کتاب کلاسیک خود، ریشههای توتالیتاریسم (1951)، مفهومی را معرفی میکند که هستهی سرکوب توتالیتر را افشا میکند: مخالف عینی. برخلاف دشمنان واقعی که علیه رژیم اقدام میکنند، مخالف عینی کسی است که رژیم او را صرفاً بهخاطر پتانسیل تهدید بودنش هدف قرار میدهد. یک کارگر که به تبلیغات حزب بیتوجه است، یک دانشجو که شلوار جین میپوشد، یا مادری که از گرانی نان گله میکند—همه میتوانستند به «دشمن سیستم» تبدیل شوند. آرنت توضیح میدهد که توتالیتاریسم با ایجاد جوامع اتمیزهشده—جایی که افراد از هم جدا، بیاعتماد، و منزویاند—قدرت خود را تثبیت میکند. این اپیزود با تحلیلهای عمیق از دیدگاه آرنت، نشان میدهد که چگونه نهادهای امنیتی مانند اشتازی آلمان شرقی، سِکوریتیت رومانی، استیبی چکسلواکی، و کاگب شوروی این مفاهیم را به ابزارهایی برای کنترل کامل جامعه تبدیل کردند. ترس از خبرچینی و خیانت، جامعه را به زندانی روانی بدل کرده بود که هیچکس جرئت اتحاد با دیگری نداشت.
سزتسون یا زِرزِتسونگ: سلاح نامرئی علیه روان انسان
یکی از مخوفترین ابزارهای سرکوب، تکنیک زِرزِتسونگ (به معنای «تجزیه» یا «فروپاشی») بود که اشتازی از دهه 1970 بهطور سیستماتیک اجرا کرد. فیلیپ اسپرینگر در The Stasi: The Most Terrifying Secret Police in History (2021) این روش را «جنایت روانی» مینامد که بهجای جسم، روان و روح افراد را هدف میگرفت. تصور کنید وسایل خانهتان بدون دلیل جابهجا شود، تماسهای مرموز و تهدیدآمیز دریافت کنید، دوستانتان ناگهان شما را طرد کنند، یا شایعاتی درباره خیانت یا رفتار غیراخلاقیتان در محله پخش شود. این اقدامات، که ریشه در آزمایشهای روانشناختی ایوان پاولف درباره بازسازی رفتار تحت استرس داشت، طوری طراحی شده بود که قربانی به سلامت عقل خود شک کند و بدون هیچ مدرکی از دخالت رژیم، به انزوا، افسردگی، یا حتی خودکشی کشیده شود.
گری بروس در The Firm: The Inside Story of the Stasi (2010) مینویسد که اشتازی با شبکهای از 173,081 خبرچین و 91,015 مأمور در سال 1989، تقریباً یک نفر از هر 63 شهروند آلمان شرقی را تحت نظارت داشت. جان اُ. کوهلر در Stasi: The Untold Story of the East German Secret Police (1999) شرح میدهد که نهادهای مشابه، مانند سِکوریتیت رومانی با 11,000 مأمور و 500,000 خبرچین، و استیبی چکسلواکی، با جعل اسناد، اخراج از کار، یا دستکاری روابط خانوادگی، زندگی افراد را متلاشی میکردند. این اپیزود با جزئیات این روشهای بیرحمانه را کاوش میکند و نشان میدهد که چگونه رژیمها انسانها را به ابزارهایی بیاراده برای حفظ قدرت تبدیل میکردند.
یک نمونهاش، ماجرای کنستانتین نوئیکا، فیلسوف رومانیایی است که در این اپیزود بررسی میشود. نوئیکا در محاکمه نوئیکا-پیلات (۱۹۶۰) به دلیل خواندن ادبیات خارجی به ۲۵ سال کار اجباری محکوم شد (Cultural Surveillance in Communist Romania). او تحت بازآموزی ایدئولوژیک قرار گرفت و مجبور شد آثار مارکسیستی بنویسد تا زنده بماند. این نمونه نشان میدهد که رژیمهای توتالیتر حتی روشنفکران غیرمخالف را هدف قرار میدادند تا اراده آنها را بشکنند.
قربانیان واقعی: داستانهایی که قلب را میفشارند
این اپیزود با روایتهای تکاندهنده از قربانیان، این جنایات را زنده میکند.
یورگن فوکس، نویسنده و فعال آلمانی شرقی، بهخاطر مقالات انتقادیاش در دِر اشپیگل هدف زِرزِتسونگ قرار گرفت. اشتازی با شنود مکالمات، نصب دوربین در مقابل خانهاش، و پخش شایعات، او را به مرز فروپاشی روانی کشاند. فوکس در سال 1977 به برلین غربی تبعید شد، اما مرگ مشکوکش در 1999 به دلیل سرطان خون نادر، شایعاتی درباره قرار گرفتن او در معرض تشعشعات در زندانهای اشتازی ایجاد کرد. رجینا هرمان، دختری 14ساله، بهخاطر فعالیتهای پدرش تحت آزار روانی قرار گرفت و به خبرچین تبدیل شد، اما فشارها او را به افسردگی و انزوای کامل سوق داد. آنگرت گولین نیز به دلیل سبک زندگی غیرمتعارفش از شغل و دوستانش محروم شد و پس از 20 ماه زندان، با آسیبهای روانی دائمی زندگی کرد.
اسناد آرشیوی پس از فروپاشی دیوار برلین نشان میدهد که حدود 10,000 نفر تحت تأثیر مستقیم زِرزِتسونگ قرار گرفتند و 5,000 نفر دچار آسیبهای روانی دائمی شدند. بسیاری از قربانیان گمنام تحت این فشارها خودکشی کردند یا به حاشیه رانده شدند. این داستانها نهتنها تاریخاند، بلکه هشداری برای دنیای امروز هستند.
نوتوتالیتاریسم: سایههای گذشته در دنیای مدرن
این اپیزود فقط روایتی از گذشته نیست؛ لنزی است برای دیدن جهانی که هنوز درگیر سایههای توتالیتاریسم و نوتوتالیتاریسم است. رژیمهای مدرن، مانند چین با سیستم امتیازدهی اجتماعی که رفتار شهروندان را با الگوریتمها کنترل میکند، یا روسیه پوتین با سرکوب رسانهای و پروپاگاندای دیجیتال، همان الگوهای قدیمی را با تکنولوژی پیشرفته بازسازی کردهاند. آرنت هشدار داده بود که توتالیتاریسم با نابودی اعتماد و اتحاد اجتماعی، انسانها را به ابزار قدرت تبدیل میکند. این اپیزود به شما نشان میدهد که چگونه این روشها در دنیای امروز، از نظارت دیجیتال تا کنترل الگوریتمی، همچنان زندهاند و چرا شناخت آنها برای آینده ما حیاتی است.
درباره نویسنده: ساسان آقایی
ساسان آقایی، روزنامهنگار و تحلیلگر سیاسی با نگاهی نافذ به تاریخ و اقتدارگرایی، در این اپیزود داستانی تکاندهنده و پرمغز خلق کرده است. با سالها تجربه در پژوهش درباره رژیمهای توتالیتر و نقض حقوق بشر، آقایی با استفاده از منابع معتبری مانند آثار هانا آرنت و اسناد آرشیوی بلوک شرق، این اپیزود را به اثری تبدیل کرده که نهتنها آگاهیبخش است، بلکه مخاطب را به تأمل درباره گذشته و حال وامیدارد. دقت و تعهد او به حقیقت، این روایت را به یک تجربهی فکری عمیق بدل کرده است.
درباره گوینده: مجتبی حصامی
مجتبی حصامی، با صدایی پراحساس و روایتی که قلب و ذهن را تسخیر میکند، این اپیزود را به یک سفر صوتی فراموشنشدنی تبدیل کرده است. حصامی با توانایی منحصربهفرد خود در انتقال عمق تراژدیها و پیچیدگیهای تاریخی، شنونده را به قلب داستان میبرد و هر لحظه را زنده و ملموس میکند. صدای او، همراه با متن دقیق آقایی، این اپیزود را به اثری تأثیرگذار و ماندگار تبدیل کرده است.
چرا اپیزود ۷۲ مدبویز را نباید از دست داد؟
اپیزود ۷۲ پادکست مدبویز ترکیبی بینظیر از تاریخ، روانشناسی، و فلسفه است که با روایتهای نفسگیر، تحلیلهای عمیق از دیدگاه آرنت، و ارجاع به منابع معتبری مانند ریشههای توتالیتاریسم، The Firm، و اسناد آرشیوی بلوک شرق، شما را به سفری ترسناک اما ضروری میبرد. اگر میخواهید بدانید چگونه کاگب، اشتازی، سِکوریتیت، و استیبی ذهن و اراده انسانها را خرد کردند، چرا این روشها هنوز در دنیای مدرن وجود دارند، و چگونه میتوانیم در برابر این سایهها هوشیار باشیم، این اپیزود برای شماست. این اپیزود نشان میدهد که سرکوب فقط کشتن جسم نیست؛ کشتن ذهن و روح است.
برای هر کسی که به تاریخ بلوک شرق، روانشناسی سرکوب، فلسفه سیاسی، یا حقوق بشر علاقهمند است، این اپیزود یک تجربهی فراموشنشدنی خواهد بود. پس همین حالا اپیزود ۷۲ مدبویز را گوش کنید و با حقیقتهایی روبهرو شوید که هم تکاندهندهاند، هم روشنگر. به ما بپیوندید و ببینید چگونه رژیمهای توتالیتر و نوتوتالیتر، از گذشته تا امروز، تلاش کردهاند انسانیت را به تسخیر درآورند—و چرا ما باید برای آیندهمان بیدار بمانیم.
🗂 ۲۴ اردیبهشت ۲۵۸۴ / ۱۴۰۴
🎙 گوینده: مجتبی حصامی
✍🏼 نویسنده: ساسان آقایی
🏷 یادبود این شماره: تاسیس «فرهنگستان ایران» با فرمان رضاشاه
🔖 تقدیم شماره ۷۲ به: قربانیان انفجار بندرعباس
منابعی که در نوشتن این اپیزود از اونها استفاده شده
1) کتاب «توتالیتاریسم» / هانا آرنت
2) کتاب «انقلاب مجارستان؛ مقاومت مردمی علیه توتالیتاریسم» / هانا آرنت
3) کتاب « قحطی سرخ؛ جنگ استالین در اوکراین / ان اپلبوم
4) کتاب «پرده آهنین؛ مقهور کردن اروپای شرقی ۱۹۴۴-۱۹۵۶» / ان اپلبوم
5) کتاب «تاریخ سری جنایتهای استالین / الکساندر آرلوف
6) کتاب «استالین و استالینیسم / آلن وود
7) کتاب دوجلدی «استالین جوان» / سایمن سیبیگ مانتیفوری
8) کتاب «روح پراگ» / ایوان کلیما
9) کتاب «اسرار کا.گ.ب» / الکس میاکوف
10) کتاب «کا.گ.ب امروز» / جان بارن
11) کتاب « کا گ ب دولتی در دولت» / یوگنیا آلباتس
12) کتاب «مرد بیچهره» / مارکوس وولف
13) کتاب «روانشناسی و سازمانهای اطلاعاتی» / عمر هارون خلیفه
14) کتاب «نبرد برای ذهن» / ويليام سارگنت
15) کتاب «پرونده: یک تاریخچه شخصی» / تیموتی گارتن اَش
16) کتاب «اشتازی: داستان ناگفته پلیس مخفی آلمان شرقی» / جان اُ. کولر
17) مجموعه پژوهشهای ایوان پاولف
18) مقالهی پژوهشی «نظارت فرهنگی در رومانی کمونیستی در دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰: سرکوب، بازآموزی و بازپروری – مورد کنستانتین نویکا» / آندری دالالو
آهنگهایی که در این اپیزود استفاده شدند
1) قطعهای به نام «Shady Guise»
2) سرود کمونیستی « «Moscow–Beijing
3) قطعه Hopeless از Jimena Contreras
4) سرود حماسی «German tank song» برای آلمان شرقی
5) قطعهی Crystaline از Quincas Moreira
6) قطعهی Hine Ma Tov از E’s Jammy Jams
7) گزارش تاریخی سیانان از پای دیوار در حال فرو ریختن برلین در شامگاه ۱۰ نوامبر ۱۹۸۹
8) آهنگ دشتی با صدای ابراهیم خلج
